Zelf ben ik van het soort expobezoeker dat graag op eigen tempo en volgens een eigen – zij het niet rationeel te verklaren – pad mijn weg zoek door een expositie. Vrije uitloop zeg maar. Anderen beginnen graag bij het begin, lezen de soms wel heel lange tekstborden, en bekijken vervolgens werk per werk met evenveel welwillendheid als interesse. Geen kaartje te klein van lettertype, geen werk teveel om het traject te verstoren. Het plannetje en bij voorkeur de audio-gids doen dienst als betrouwbare gps. Maar er is nog een derde weg.

Je laten gidsen, zij het door de kunstenaar zelf of een gids die zich goed heeft ingelezen en met de nodige anekdotes en vleugjes humor empathie en luisterbereidheid weet te winnen. Maar zeker geen kwaad woord hierover. Want als je de moeite neemt om je door een gids rond te laten leiden, wordt je blik hoe dan ook verruimd. Alleen al de intentie om jezelf open te stellen voor meer dan wat je zelf ziet, bevestigt de betere uitspraak bekend maakt bemind.

Je krijgt heel veel van een gids. Het verhaal achter zowel de kunstenaar zelf als achter de werken. Stille beelden lijken zo een hoorbare stem te krijgen. Om nog te zwijgen van de vele brugjes naar de achterliggende emoties, het proces en de omstandigheden waarin het werk ontstaan is, de toegepaste techniek en niet te vergeten de finale betekenis. Dat ontsluit niet enkel het werk, maar opent ook een beeld van de mens achter de kunstenaar en zo ook van het volledige oeuvre. De gids – in het beste geval de kunstenaar zelf – verbindt uiteraard niet alleen het werk met de bezoeker, maar creëert ook ruimte voor reflectie. Een zeker nadeel is dat de uitleg meestal woorden zijn. Woorden zijn lineair en je moet altijd wachten tot je alle woorden gehoord hebt vooraleer je de betekenis van wat gezegd werd kan vatten. Een beeld is veel holistischer, recht voor de raap of op z’n mooi Engels ‘in the face’. Je kunt gepakt worden door het geheel, of direct verleid worden door een detail. Inzoomen, uitzoomen, een moderne cameralens wordt er moe van. En hoe meer je kijkt hoe meer je ziet. Bij een zin woorden ga je bij meer nadenken meestal ook nauwer gaan interpreteren.

Een ander voordeel van een gegidste rondleiding is dat je je als bezoeker veilig binnen een groepje kan begeven. Een eilandje van goesting, onverstoorbaar voor achtergrondgeluiden en ander externe prikkels. De neuzen wijzen in de richting van de gids en van het kunstwerk, en weg en weer. Als er een vraag gesteld wordt, kan je even wegduiken of net ook met het nodige zelfvertrouwen bevestigen dat je er ook wel iets van af weet. Verkeerde reacties vallen nooit slecht. Afgaan valt niet te vrezen. Zo breeddenkend is kunst dan weer wel. En door samen het avontuur van de rondleiding aangegaan te zijn, is er ook een soort van ongeschreven code. Niemand blijft achter. Dat neemt niet weg dat er toch niet altijd gelijke verwachtingen zijn. Iedereen brengt zijn eigen achtergrond en ervaring mee. Maar de gedeelde beleving schept verbondenheid. De gezamenlijke catharsis, of die nu met een lauwe koffie doorgespoeld wordt, of eindigt in de shop met een mooi kaartje, het was het buitenkomen waard.

Voor wie het gidsen ook een interessante oefening is, zijn de kunstenaars*. Het dwingt hen niet alleen tot een artistieke reflectie over hun eigen werk, maar ook rekening te houden met de verwachtingen van de bezoekers. Met een ongekend, hongerig en mogelijks kritisch publiek in het vooruitzicht, is een goede voorbereiding cruciaal. Reageren op korte reacties of sociaal zachte bejegeningen zoals ‘Je moet hier wel tijd in gestoken hebben?’ of ‘Hoe kom je erbij om dit zo te doen?’ in een setting waar je desnoods vlug onderuit kunt geraken want ‘Een momentje, die vrienden heb ik al lang niet meer gezien’, is iets helemaal anders dan zelf het woord moeten voeren over je werk en hoe dat past binnen het grotere plaatje van de tentoonstelling. Het brengt in de voorbereidingsfase toch enige afstemming met zich mee. Flarden tekst die weg en weer gemaild worden. Om nog te zwijgen van de uren in stilte oefenen om niet alleen de woorden, maar ook het verhaal, de intonatie en het enthousiasme goed te krijgen. Alles voor de kunst en de kunst vóór alles.

__________________

*Deze mijmeringen kwamen tot stand naar aanleiding van extra gegidste rondleidingen voor de tentoonstelling Smeltende Stiltes in deWeverij. Nog open voor iedereen op 1 maart 2026, in het bijzijn van ondertussen goed geoefende kunstenaars. www.deweverij.be/stiltes

Dit stukje verscheen ook op The Art Couch (https://www.theartcouch.be/top-4/kunstkijken-wanneer-de-gids-zegt-dat-er-meer-is-dan-wat-je-ziet/)

Frederic De Meyer bespreekt voor The Art Couch op een heel bevattelijke en heldere manier een studie over de sociale waarde van kunst van het Vlaamse Centrum voor Cultuuronderzoek. Het volledige artikel is hier te lezen.

Alvast een quote om de sfeer te zetten: “Deze passages maken duidelijk dat beeldende kunst en tentoonstellingen niet alleen draaien om esthetiek of erfgoed, maar ook om infrastructuur voor contact. De sociale waarde zit dan niet louter in het kunstwerk aan de muur, maar in wat er rondom georganiseerd wordt: het gesprek, de toegankelijkheid, de herhaling, en de manier waarop een plek uitnodigt om niet alleen te kijken, maar ook deel te nemen. Uiteindelijk komt dit de hele maatschappij ten goede.”

Met deWeverij, die we bewust geen galerie maar ‘mensenruimte’ hebben genoemd, proberen we vanuit de aanpak van tentoonstellingen, waarbij trajecten met kunstenaars, maar ook heel veel aandacht voor de bezoekers (informatie, warm onthaal, gegidste bezoeken…) centraal staan, vorm te geven aan al die elementen die de sociale waarde van kunst verhogen.

Ervaar je liever dan je leest, kom dan zeker eens langs in deWeverij.

Het boek ART.BE geeft me een dubbel gevoel. Op de eerste plaats is het een rijkelijk geïllustreerd kunstboek dat werk toont van 151 Belgische kunstenaars, vergezeld van een korte biografische duiding. Naast de usual suspects zoals Tuymans, Borremans en Quinze, heel wat – althans voor mij – onbekende namen. Maar dat kan de pret niet bederven. Het is aangenaam bladeren doorheen de meer dan 400 pagina’s. Herkenning en verwondering, zowel blijmakend als wenkbrauwfronsend, wisselen elkaar af. Uiteindelijk draagt ook wat minder direct aanspreekt, en enige moeite vraagt om te proberen doorgronden, bij tot het verder verfijnen van de smaakpapillen.

Opvallend is dat de kunstenaars in alfabetische volgorde werden opgenomen. Een bewust keuze van auteur Julien Delagrange: ‘Deze aanpak omvat echter geen traditioneel overzicht vanuit een ivoren toren, maar een lezing van binnenuit: een poging om in kaart te brengen wat vandaag leeft in de Belgische kunstscene. Een gezamenlijke ontdekkingstocht in plaats van een lezing op basis van subjectieve interpretatie en persoonlijke voorkeur.’ Er is dus geen onderverdeling of groepering in functie van periode, stijl of ideeën. De korte inleiding biedt een iets grotere context, maar dat lijkt meer op een bijsluiter van een medicijn – het hoort erbij, maar niet iedereen zal zich geroepen voelen het te lezen.

Nochtans is het een interessante introductie, omdat Delagrange heel expliciet zijn selectieproces uit de doeken doet.Hij is vertrokken vanuit kennis en informatie die online circuleert en doet daarbij beroep op de databank van Artfacts (artfacts.net). ‘Artfacts tracht de culturele erkenning van kunstenaars te meten aan de hand van objectieve carrièregegevens die op  kwantitatieve en kwalitatieve wijze verwerkt worden via machine learning. Zo kan het algoritme een onderscheid maken in waarde betreffende het type tentoonstelling, de locatie, de kwaliteit van de organiserende entiteit, de globale aanwezigheid van de kunstenaar, alsook het netwerk rond de kunstenaar. (…) Met andere woorden, het algoritme creëert een ranking van de kunstenaars die over het beste curriculum vitae beschikken.’

De auteur geeft toe dat dit voor- en nadelen heeft: ‘kunst en invloed gaan verder dan meetbare tentoonstellingsgeschiedenis. Daarom opteren we in deze publicatie voor een caleidoscopische aanpak en koppelden we dat analytische luik aan de inzichten van enkele toonaangevende figuren uit het Belgische kunstveld.’ En omdat dat ook nog niet genoeg leek te zijn verzekert de auteur dat de eindselectie autonoom gemaakt werd in samenwerking met het redactionele team, bestaande uit zichzelf en nog iemand. Al bij al dan toch een relatief persoonlijke selectie denk ik dan.

De vraag is of dat kwaad kan natuurlijk. Want is kunst wel op basis van data en machine learning in lijstjes onder te brengen, zonder afbreuk te doen aan de intrinsieke waarde van kunst en kunstbeleving? Spelen hier persoonlijke smaak, emotie, ervaring, achtergrond en nog zoveel niet meetbare zaken niet een belangrijkere rol dan het aantal mentions op sociale media? Is een internet averse kunstenaar gedoemd om uit dergelijke selectiemethodes te vallen? En wat met criteria als locatie en de kwaliteit van de ‘organiserende entiteit’? Ik bijt op mijn lip om er geen kritische anti-argumenten voor te formuleren.

In een wereld waar de homo economicus heel graag met facts and figures bezig is, en alles in het teken staat van efficiëntie, het afvinken van lijstjes en het goed scoren in andere lijstjes, lijkt kunst net van een alomvattende, holistische en tegelijk hoogst persoonlijke orde, die niet dat soort benaderingen vraagt. Tenzij je natuurlijk een boek maakt en moet selecteren. Maar al even graag had ik een inleiding gelezen waarin de auteur zijn hart uitstort over de opgenomen werken. Hoe die hem hebben geraakt en waarom hij net die kunstwerken zichtbaarheid wil geven en daarmee onwetenden zoals mezelf wil laten proeven van nieuwe dingen. Nu de periode van de eindejaarslijstjes voorbij is, blijf ik op dat vlak wat op mijn honger zitten bij deze bloemlezing.

+++++

ART.BE – Van Broodthaers tot vandaag, 151 hedendaagse kunstenaars in België, Julien Delagrange, Uitgeverij Borgerhoff & Lamberigts, 2025

[Dit artikel verscheen ook op The Art Couch (website en nieuwsbrief)]

[Dit artikel kwam tot stand naar aanleiding van de tentoonstelling Voornemens (januari 2026) en verscheen ook in The Art Couch (website en newsletter) – december 2025]

De bezoeker aan een tentoonstelling krijgt meestal alleen maar het resultaat te zien van een lang proces. De kunstenaar is maanden of jaren bezig met werk waarvan finaal maar een beperkte selectie tentoongesteld wordt. Veel werken zijn niet afgewerkt geraakt of zijn niet rijp genoeg om geëxposeerd te worden. Omdat de kunstenaar op de eerste plaats zelf een selectie maakt, maar ook derden, zoals de curator, de galerist, of naaste vertrouwelingen adviseren of opleggen om niet alle werken te tonen. Enkel die werken die het meest kans maken op succes, zij het boeiende gesprekken, zij het verkoopsgewijs harde valuta. Als kunstenaar zwicht je hiervoor – de opportuniteit om je werk te tonen mag dan open en wijd benut worden, bij voorkeur hou je er toch liefst positieve herinneringen aan over. Het is des mensen om hierin mee te denken met al wie in je entourage vertoeft.

Stel dat je dan toch een hele reeks werken open en bloot gooit. Nog niet direct voor het grote publiek, maar minstens voor een collega-kunstenaar. Dat is net wat collagekunstenares Janien Prummel heeft gedaan. De 366 collages uit haar project ‘Een jaar in collages’ bezorgt ze mooi verpakt in een plastic doos aan kunstenaars met de vraag om er iets mee te doen. Alles mag, behalve de collages stukmaken. Tot nu toe hebben 5 kunstenaars de uitdaging aanvaard. Ben je gevoelig aan de nummering op de ommezijde en leg je alle werken mooi in een tijdslijn, kies je er die werken uit die jou het meest aanspreken, of ga je op zoeken naar andere verbindingen? En wat doe je er dan finaal mee. In zoverre het resultaat er al toe doet.

Voor de expositie Voornemens* vertrok de interventie van de gastkunstenaar van het gegeven dat de volledige reeks niet enkel een tijdsaspect inhoudt, maar ook een ruimtelijke dimensie. En dat gaat verder dan de gesorteerde opstapeling in een doos of het uitzetten van de werken op een tijdslijn. Er werd voor gekozen om alle werken ruimtelijk met elkaar te verbinden. Niet enkel terugkijkend naar de historiek waaruit de werken ontstaan zijn, maar ook vooruitkijkend. Als een grote ‘Druivelaar’, met voor elke dag een mogelijk nieuw voornemen. Hiermee wordt de bezoeker uitgenodigd om door het proces heen te kijken en om voor zichzelf de best mogelijke beleving van het werk te creëren. Dat kan door een eigen selectie te maken, in te zoomen of net het grotere beeld op te zoeken.

Het hiernavolgende interview met kunstenares Janien Prummel geeft meer context rond dit project, maar vooral over hoe een kunstenaar omgaat met de uitdaging ‘proces’ versus ‘resultaat’. En ook hoe de ontwikkeling van haar kunstenaarschap het resultaat is van een permanent bezig zijn met het materiaal, heel vaak onbewust en los van wat het resultaat zal zijn of hoe de kijker erop zal reageren. Wat niettemin wegneemt dat het werk finaal wel zijn plaats opeist en om aandacht vraagt.

Het vervolg met het interview kan je hier lezen.

Een leuk cadeau zoeken voor iemand is soms stresserend. Aan de ene kant wil je iets origineels geven, aan de andere kant wil je tegelijk dat de ontvanger er bovenmatig blij mee is. Origineel en veilig kan ook, maar dat eindigt meestal bij iets ludieks, dat maar zelden het moment van overhandiging overleeft. Waarom niet voor een origineel kunstwerk kiezen?

Het creëert een bijzondere band met de ontvanger. Zelfs als die niet de grootste kunstliefhebber is, getuigt het toch van genegenheid en waardering dat iemand een kunstwerk met hem of haar associeert. Het vergt in zekere zin ook moed, want wat je zeker niet wil is afgaan omdat de ontvanger het cadeau maar niks vindt. De kans is ook groot dat het een blijvende herinnering achterlaat, omdat het een persoonlijk cadeau is dat bepaalde emoties met zich meebrengt. En meer dan waarschijnlijk vliegt het niet direct in de kelder of op zolder.

Los van de toegevoegde waarde van het geven van een geschenk zal de ontvanger ook alle voordelen van het bezitten van kunst ervaren*.

Als je toch nog twijfelt kan je nog altijd kiezen voor een cadeaubon. Het bevestigt de intentie, maar laat wat meer vrijheid aan de ontvanger om iets te kiezen dat goed bij hem of haar past.

Zowel het geschenk als de cadeaubon zijn terug te vinden in de online shop ;-)

____________

* Ik probeerde dit vroeger al eens samen te vatten in enkele bullets:

Kunst bezitten…

Kunst weerspiegelt je persoonlijkheid, toont waarvoor je staat en bevestigt je identiteit tegenover anderen.

Kunst zorgt voor een persoonlijke verrijking en is goed voor de gezondheid: kunst is helend, stress-vermijdend en biedt troost en voldoening.

Kunst bezitten bezorgt je elke dag een nieuwe beleving doordat een kunstwerk telkens een ander verhaal vertelt, waardoor het een persoonlijke betekenis krijgt.

Kunst geeft vorm en kleur aan je leefomgeving, maakt van je huis een thuis en stimuleert tegelijk nieuwe ideeën en perspectieven.

Kunst opent relaties met anderen: een opvallend kunstwerk trekt de aandacht, zorgt voor boeiende gesprekken en inspireert mensen rondom je.

Kunst is duurzaam, tijdloos, overstijgt trends en kan generaties lang meegaan, vaak met een blijvende emotionele waarde.

Kunst kopen geeft kunstenaars de kans hun bijzondere kijk op de wereld te tonen zodat ook anderen hiervan kunnen meegenieten